Machineverordening (EU) 2023/1230: wat de exploiterende onderneming moet voorbereiden vóór 20 januari 2027
Eén begrip volstaat om een exploitant tot fabrikant te maken: de ingrijpende wijziging. Dit verandert de nieuwe Machineverordening vóór 20 januari 2027.
Vrijwel alle publicaties over de nieuwe Machineverordening richten zich op fabrikanten. Maar de tekst creëert een directe blootstelling voor bedrijven die machines exploiteren, wijzigen of integreren. Het punt dat hen aangaat, komt neer op één begrip: de ingrijpende wijziging.
Een verordening, geen richtlijn
Verordening (EU) 2023/1230 van het Europees Parlement en de Raad betreffende machines is op 14 juni 2023 aangenomen en op 29 juni 2023 bekendgemaakt in het Publicatieblad van de Europese Unie. Ze zal van toepassing zijn vanaf 20 januari 2027 en vervangt op die datum Richtlijn 2006/42/EG.
Het verschil in juridische aard heeft concrete gevolgen. Een richtlijn stelt doelstellingen vast die elke lidstaat omzet in nationaal recht, wat verschillen in toepassing tussen de zevenentwintig lidstaten oplevert. Een verordening is rechtstreeks en uniform van toepassing, zonder omzetting. Er zal dus geen Belgische omzettingstekst af te wachten zijn, en geen extra nationale termijn.
Wat onder het oude regime blijft
Machines die vóór 20 januari 2027 in de handel zijn gebracht of in bedrijf zijn gesteld, blijven onderworpen aan Richtlijn 2006/42/EG. De verordening is alleen van toepassing op machines die na die datum in de handel worden gebracht of in bedrijf worden gesteld.
Deze regel is eenvoudig te formuleren en moeilijk toe te passen in een reëel industrieel machinepark, omdat een oudere machine naar het nieuwe regime kan overgaan. Dat is het onderwerp van het volgende punt.
De ingrijpende wijziging, het punt dat exploitanten rechtstreeks aangaat
De verordening is van toepassing op machines in bedrijf die een ingrijpende wijziging hebben ondergaan. Elke significante wijziging van een machine in bedrijf kan de exploitant ervan tot een nieuwe fabrikant maken, met alle conformiteitsverplichtingen die deze status inhoudt: risicoanalyse, technisch dossier, conformiteitsverklaring, markering, gebruiksaanwijzing.
De betrokken situaties komen veelvuldig voor in de industrie:
- De retrofit van een oudere productielijn met nieuwe besturingen.
- De toevoeging van een robotstation of een cobot aan een bestaande installatie.
- De wijziging van een veiligheidsfunctie, bijvoorbeeld de vervanging van een beveiligingssysteem door een softwaregestuurde voorziening.
- De samenvoeging van verschillende bestaande machines tot één functionele eenheid aangestuurd door één enkele besturing.
- De significante verhoging van het tempo of de capaciteit van een installatie.

De vraag die intern moet worden beslecht, vóór januari 2027, is niet theoretisch: wie in het bedrijf beslist dat een wijziging ingrijpend is, op basis van welke criteria, en wie tekent. In veel organisaties wordt deze beslissing impliciet genomen door de onderhoudsdienst, zonder dat hier enig schriftelijk spoor van bestaat.
Software, cyberbeveiliging en kunstmatige intelligentie
De verordening integreert de technologische ontwikkelingen die de richtlijn van 2006 niet dekte. Software valt nu onder het toepassingsgebied van veiligheidscomponenten. De tekst introduceert expliciete cyberbeveiligingseisen voor machines met digitale elementen. Ze behandelt ook autonome mobiele machines en systemen die veiligheidsfuncties vervullen door middel van kunstmatige intelligentie.
Wat de aansluiting met de AI-verordening betreft, is de tekst sinds de aanneming ervan geëvolueerd. De Machineverordening bepaalde al dat voor AI-systemen met een hoog risico die als veiligheidscomponent worden gebruikt, de technische eisen rechtstreeks in de verordening zouden worden geïntegreerd. De Digital Omnibus over AI, die op 27 juli 2026 in werking is getreden, heeft dit mechanisme verduidelijkt: machines worden geschrapt van de lijst van producten die onderworpen zijn aan volledige dubbele conformiteit krachtens de AI-verordening, en de Machineverordening wordt het referentiekader voor op AI gebaseerde veiligheidsfuncties. De Commissie moet de volledige technische eisen uiterlijk op 2 augustus 2028 via een gedelegeerde handeling integreren; tot die tijd kunnen geharmoniseerde normen van de AI-verordening dienen als vermoeden van conformiteit, terwijl de essentiële gezondheids- en veiligheidseisen van de Machineverordening volledig van toepassing blijven.
Voor de exploitant is het gevolg dat een software-update geen neutrale onderhoudshandeling meer is. Als ze een veiligheidsfunctie raakt, valt ze onder de conformiteit van de machine.
De gebruiksaanwijzing
De algemene structuur van de eisen voor de gebruiksaanwijzing blijft behouden, maar de inhoud wordt uitgebreid. Voor machines met digitale functies, software of verbonden interfaces moet de gebruiksaanwijzing voortaan ingaan op de risico's van ingebedde software en de updates ervan, de cyberbeveiligingsmaatregelen die de gebruiker moet naleven, en, in voorkomend geval, de bedrijfsomstandigheden in autonome of semi-autonome modus.
Voor de gebruiker betekent dit dat de gebruiksaanwijzing een bron van operationele eisen wordt die moeten worden doorvertaald naar werkprocedures en operatorenopleiding, en niet langer louter een te archiveren document.
Wat nog te doen staat vóór januari 2027
De resterende termijn wordt in maanden geteld, niet in jaren. Vijf acties moeten onverwijld worden opgepakt:
- Breng de wijzigings-, retrofit- en integratieprojecten in kaart die tussen nu en 2027 gepland zijn, en bepaal voor elk project of het vóór of na 20 januari 2027 zal worden voltooid.
- Definieer en leg de interne criteria schriftelijk vast die een wijziging als ingrijpend kwalificeren, en wijs aan wie deze beslissing neemt.
- Controleer de status van de technische dossiers van machines die mogelijk gewijzigd worden. Een ingrijpende wijziging aan een machine waarvan het oorspronkelijke dossier niet meer te vinden is, betekent dat het dossier volledig moet worden gereconstrueerd.
- Pas de inkoop- en integratiebestekken aan voor leveringen die gepland zijn na 20 januari 2027.
- Integreer de cyberbeveiliging van productieapparatuur in de risicoanalyse, in samenwerking met de IT-dienst.

Bronnen
- Verordening (EU) 2023/1230 van het Europees Parlement en de Raad van 14 juni 2023 betreffende machines, PBEU van 29 juni 2023
- Richtlijn 2006/42/EG betreffende machines
- Verordening (EU) 2026/1744 (Digital Omnibus over kunstmatige intelligentie), in werking getreden op 27 juli 2026
- Code over het welzijn op het werk, boek IV · Arbeidsmiddelen
- EUROGIP · monitoring van beroepsrisico's in Europa